Quy trình “7 bước” xử lý bơm hay nhảy CB/overload

Bơm đang chạy bình thường nhưng “đụng phát nhảy CB”, hoặc chạy vài phút rồi overload cắt, reset xong lại cắt tiếp—đây là một trong những lỗi gây tốn thời gian nhất ở công trường và khi vận hành nhà máy. Vì triệu chứng giống nhau (ngắt điện), nhiều người phản xạ theo thói quen: tăng dòng cài đặt overload, thay CB lớn hơn, hoặc bỏ qua cảnh báo để “cho chạy tạm”. Cách làm này có thể khiến sự cố nặng hơn: cháy cuộn dây motor, hỏng biến tần, kẹt cánh, mòn phớt, hoặc gây sụt áp làm ảnh hưởng cả hệ thống.

Muốn xử lý dứt điểm, cần một quy trình có thứ tự, đi từ nguyên nhân dễ gặp – rủi ro cao đến nguyên nhân sâu – cần đo kiểm. Bài viết này cung cấp quy trình 7 bước theo cách làm của kỹ sư hiện trường: kiểm nhanh → đo đạc → cô lập nguyên nhân → chạy thử có kiểm soát → chốt giải pháp. Trong bài thi thoảng có ví dụ theo các model thuộc máy bơm nước Pentax, đặc biệt nhóm máy bơm nước công nghiệp Pentax như máy bơm nước Pentax CM EN733 (Máy bơm nước Pentax CM32-160A công suất 4HP (3kW), Máy bơm nước Pentax CM80-200A công suất 50HP (37kW)…) và nhóm inox máy bơm nước Pentax CMS; đồng thời có lồng ghép ngữ cảnh với máy bơm nước Ebara, máy bơm Ebara 3M, máy bơm nước Ebara 3D vì thực tế nhiều trạm dùng song song nhiều thương hiệu.

Trước khi vào 7 bước: phân biệt “nhảy CB” và “overload” để đoán đúng hướng

• Nhảy CB (MCB/MCCB/ACB) do ngắn mạch / chạm đất / quá dòng tức thời
  Thường xảy ra rất nhanh: vừa start là nhảy, hoặc đang chạy bỗng cái “cạch” tắt ngay. Đây hay là lỗi điện: chạm chập, cách điện kém, ẩm, cáp lỗi, contactor dính, VFD lỗi.
• Overload (rơ-le nhiệt hoặc bảo vệ quá tải) do quá tải kéo dài
  Thường có độ trễ: chạy 10–120 giây hoặc vài phút rồi mới cắt. Đây hay là lỗi cơ–thủy lực: bơm bị kẹt, cánh cọ, bearing kém, chạy lệch điểm làm việc (run-out), thiếu pha, điện áp thấp, cài đặt thông số motor sai.

Nếu bơm là loại công suất lớn như Máy bơm nước Pentax CM65-250A công suất 50HP (37kW) hoặc Máy bơm nước Pentax CM80-200A công suất 50HP (37kW) thuộc nhóm máy bơm nước Pentax CM EN733, việc “nhảy” một lần có thể gây sốc cơ khí và sốc điện đáng kể, nên càng cần chẩn đoán đúng trước khi cho chạy lại liên tục.

Quy trình 7 bước xử lý bơm hay nhảy CB/overload

Bước 1) Thu thập dấu hiệu và “khoanh vùng” bằng 5 câu hỏi (mất 3 phút)

Ghi nhanh các thông tin sau trước khi mở tủ:

1. Nhảy ngay lúc start hay nhảy sau khi chạy một lúc?
2. Nhảy CB hay overload? Có mã lỗi VFD không (nếu dùng biến tần)?
3. Bơm nhảy ở chế độ Manual hay Auto? Nhảy khi van đang đóng/mở?
4. Sự cố xảy ra sau khi thay đổi gì: thay van, thay bơm, vệ sinh lọc, chỉnh setpoint?
5. Khi nhảy có nghe tiếng bất thường: “gầm”, “rẹt”, “lạch cạch”, rung mạnh?

Kết luận nhanh:

• Nhảy tức thời → ưu tiên kiểm điện (Bước 2–3)
• Nhảy có trễ → ưu tiên kiểm tải cơ–thủy (Bước 4–6)

Bước 2) Kiểm an toàn – cô lập – quan sát nhanh trong tủ (không đo gì vội)

Mục tiêu: tránh làm sự cố nặng hơn và bắt những lỗi “lộ thiên”.

Checklist nhanh:

• LOTO / khóa nguồn nếu cần, kiểm không còn điện trước khi thao tác
• Quan sát dấu cháy, mùi khét, muội than, terminal lỏng
• Kiểm CB/contactor có nóng bất thường, có dấu dính tiếp điểm không
• Kiểm dây điều khiển, dây cáp lực có bị cạ vào vỏ tủ/máng không
• Nếu có biến tần: kiểm quạt, lọc gió, nhiệt độ, cảnh báo trên màn hình

Lỗi rất hay gặp khiến nhảy CB:

• Đầu cos lỏng → phát nhiệt → chập nhẹ → CB nhảy
• Cáp bị cấn, lớp cách điện tróc → chạm vỏ
• Contactor dính tiếp điểm → đóng không đúng pha → dòng tăng

Ở các trạm có nhiều tuyến và thiết bị, bạn có thể gặp cả máy bơm nước Ebara hoặc tuyến máy bơm Ebara 3M, máy bơm nước Ebara 3D trong cùng phòng bơm; bước kiểm tủ nên làm theo “tuyến – thiết bị” để tránh nhầm bơm.

Bước 3) Đo nhanh điện nguồn và tình trạng pha: 80% ca nhảy overload nằm ở đây

3.1 Đo điện áp và mất pha

Dùng đồng hồ đo:

• 3 pha: đo Uab, Ubc, Uca và kiểm lệch pha
• 1 pha: đo U (L–N) và sụt áp khi start

Dấu hiệu gây overload:

• Mất pha / lệch pha lớn: motor vẫn quay (do quán tính/tải nhẹ) nhưng dòng tăng, nóng nhanh, overload cắt.
• Điện áp thấp: motor phải kéo dòng lớn hơn để tạo mô-men → overload.

Ngưỡng tham khảo thực hành:

• Lệch áp 3 pha càng thấp càng tốt; nếu lệch lớn, ưu tiên xử lý nguồn trước khi chạy tiếp.
• Nếu điện áp tụt mạnh lúc start, xem lại cỡ cáp, điểm đấu nối, nguồn cấp.

3.2 Kiểm thứ tự pha và chiều quay

• Nhấp (jog) khi đã đảm bảo an toàn và tách tải nếu cần
• Kiểm chiều quay đúng mũi tên trên bơm

Sai chiều quay có thể làm:

• Không lên áp → người vận hành đóng van/đổi chế độ → gây quá tải bất thường
• Một số bơm có cấu tạo nhạy sẽ rung mạnh khi quay sai

3.3 Đo dòng từng pha khi start và khi chạy (kẹp dòng)

Kẹp dòng 3 pha khi chạy:

• Pha nào dòng cao bất thường?
• Dòng có tăng dần theo thời gian rồi overload cắt không?

Gợi ý khoanh vùng:

• Dòng 1 pha cao, 2 pha thấp: nghi mất pha/tiếp xúc kém
• Dòng 3 pha đều và cao: nghi quá tải cơ–thủy (Bước 4–6)
• Dòng tăng theo thời gian: nghi kẹt dần, bearing nóng, hoặc cavitation/hunting

Bước 4) Loại trừ “kẹt cơ khí” và lỗi lắp đặt: kiểm bơm trước khi đổ lỗi cho điện

Đây là bước bắt buộc nếu overload cắt sau vài chục giây đến vài phút.

4.1 Quay trục bằng tay (hoặc quay khớp nối)

• Quay có trơn không, có điểm cạ không?
• Có tiếng “rẹt” đều không?

Nếu quay nặng:

• Cánh cọ buồng bơm
• Bearing hư/khô mỡ
• Lệch đồng tâm bơm–motor
• Có dị vật kẹt trong buồng bơm

4.2 Kiểm alignment và pipe strain

Ống hút/ống xả “kéo” bơm lệch là lỗi phổ biến sau lắp đặt hoặc sau sửa ống.

• Khi tháo lỏng mặt bích, bơm có bị kéo lệch không?
• Chân đế có bị vênh, grout rỗng không?

Với bơm công suất lớn như Máy bơm nước Pentax CM80-200B công suất 40HP (30kW) hoặc Máy bơm nước Pentax CM65-200A công suất 30HP (22kW) thuộc nhóm máy bơm nước công nghiệp Pentax, pipe strain nhỏ cũng đủ làm rung, nóng, tăng tải ổ bi và dẫn tới overload lặp.

4.3 Kiểm van một chiều, van chặn, lọc Y/strainer

• Lọc nghẹt làm thiếu lưu lượng, gây cavitation và rung (đặc biệt phía hút)
• Van một chiều kẹt bán phần gây tổn thất lớn
• Van chặn đóng quá sâu làm bơm chạy quá trái → nóng cục bộ (không phải lúc nào cũng overload, nhưng dễ gây hỏng phớt)

Bước 5) Kiểm “tải thủy lực” bằng áp – lưu lượng – điểm làm việc (rất hay gây overload ở trạm booster)

Nhiều ca overload không phải do bơm “yếu”, mà do bơm bị đẩy sang vùng run-out (chạy quá phải) hoặc hệ thay đổi làm bơm chạy ngoài vùng thiết kế.

5.1 Nhận diện bơm chạy “run-out” (Q quá lớn)

Nếu đường ống mở rộng, van mở hết, hoặc hệ trở lực thấp hơn dự tính:

• Lưu lượng tăng mạnh
• Công suất trục tăng (với nhiều loại bơm ly tâm)
• Dòng motor tăng và overload cắt

Dấu hiệu thực tế:

• Áp không tăng tương ứng nhưng dòng tăng
• Hệ “xả mạnh”, bơm nghe “đều” nhưng motor nóng

Ở các tuyến dùng máy bơm nước Pentax CM EN733, tình huống run-out hay gặp khi chọn bơm dư lưu lượng hoặc khi hệ chưa lắp đủ thiết bị (ví dụ chưa lắp coil, chưa lắp van điều khiển), làm trở lực thấp bất thường trong giai đoạn chạy thử.

5.2 Nhận diện cavitation làm rung → tải tăng gián tiếp

Cavitation không phải lúc nào cũng làm dòng tăng ngay, nhưng rung và dao động có thể khiến hệ vận hành bất ổn:

• Bơm kêu như sỏi
• Áp dao động mạnh
• Dòng nhảy theo nhịp hunting
• Có thể dẫn tới overload khi nhiệt tăng hoặc VFD bảo vệ

5.3 Công thức ước tính công suất và kiểm nhanh “có hợp lý không”

Để kiểm tra nhanh số liệu tại hiện trường:

• P_h = ρ * g * Q * H
• P_shaft ≈ P_h / η
• P_elec ≈ P_shaft / η_motor

Trong đó:

• ρ ≈ 1000 kg/m³ (nước)
• g ≈ 9.81 m/s²
• Q (m³/s) = Q(m³/h) / 3600
• H (m)
• η: hiệu suất bơm (0.6–0.85 tùy loại)
• η_motor: hiệu suất motor (0.9–0.95)

Nếu bạn đo Q và H mà ra P_h đã gần bằng công suất motor, thì overload là dễ hiểu. Khi đó cần chỉnh lại điểm làm việc: staging, VFD limit, trim cánh, hoặc chọn bơm phù hợp hơn.

Bước 6) Kiểm cài đặt overload/VFD và thông số motor: sai 1 con số có thể làm cắt liên tục

6.1 Overload (rơ-le nhiệt) – cài đúng dòng định mức và class

• Cài theo dòng định mức trên nameplate motor, không cài theo “ước lượng”
• Chọn class phù hợp (class 10/20/30) tùy tải và thời gian khởi động
• Kiểm kiểu lắp: direct-on-line, star-delta, VFD

Lỗi hay gặp:

• Motor 3 pha nhưng đấu nhầm qua thiết bị bảo vệ không phù hợp
• Cài dòng thấp hơn nameplate → cắt sớm
• Cài dòng quá cao → không cắt, dẫn tới cháy motor

6.2 VFD – kiểm 7 tham số hay sai nhất

1. Motor rated voltage (V)
2. Motor rated current (A)
3. Motor rated frequency (Hz)
4. Motor rated speed (rpm)
5. Control mode (V/f, sensorless vector…)
6. Accel/decel time (ramp)
7. Min/max speed + current limit

Nếu hệ dùng booster biến tần, cài đặt PID cũng ảnh hưởng:

• PID quá nhạy → hunting → dòng dao động, bảo vệ can thiệp
• Min speed quá thấp → thiếu min-flow → nóng bơm, rung

Với các trạm có tuyến inox dùng máy bơm nước Pentax CMS, đôi khi người vận hành đặt min speed quá thấp để “êm”, nhưng lại làm bơm chạy ngoài vùng ổn định, lâu dài gây nóng buồng phớt và rung.

Bước 7) Chạy thử có kiểm soát theo 4 kịch bản và chốt nguyên nhân gốc

Sau khi đã sửa/điều chỉnh theo các bước trên, chạy thử phải có kịch bản để xác nhận “hết nhảy” và hiểu rõ vì sao trước đó nhảy.

Kịch bản 1: Chạy không tải thủy lực (nếu có thể)

• Mở van theo đúng quy trình để tránh sốc
• Theo dõi dòng, áp, rung 2–5 phút
• Mục tiêu: kiểm ổn định điện và cơ khí cơ bản

Kịch bản 2: Chạy tải tăng dần

• Tăng tải từng bước (mở van/ tăng setpoint/ tăng nhu cầu)
• Ghi lại I(A), P(kW), áp, lưu lượng
• Mục tiêu: phát hiện ngưỡng nào làm dòng vượt

Kịch bản 3: Mô phỏng tình huống xấu

• Giảm áp hút (nếu có thể mô phỏng)
• Đóng/mở van nhanh vừa phải để xem búa nước và phản ứng
• Mục tiêu: chắc chắn không rơi vào hunting hoặc cavitation

Kịch bản 4: Chạy theo chế độ vận hành thực tế (Auto)

• Nếu trạm có staging nhiều bơm, kiểm thêm/bớt bơm mượt
• Kiểm log alarm không lặp lại

Biên bản chốt lỗi nên ghi:

• “Nhảy overload do …” (ví dụ: mất pha, run-out, cài sai dòng motor, kẹt cánh, lọc nghẹt, lệch đồng tâm…)
• “Hành động khắc phục …”
• “Thông số sau khắc phục: I, kW, áp, Q, nhiệt”
• “Khuyến nghị phòng ngừa: lịch vệ sinh lọc, ngưỡng alarm, bảo trì…”

10 nguyên nhân gốc phổ biến gây nhảy CB/overload (để bạn đối chiếu nhanh)

1. Chạm chập cáp, ẩm, cách điện kém → nhảy CB
2. Tiếp xúc kém tại terminal/contactor → phát nhiệt, nhảy
3. Mất pha/lệch pha → overload
4. Điện áp thấp lúc khởi động → dòng tăng, overload
5. Sai cài đặt overload/VFD (dòng motor, class, ramp)
6. Bơm kẹt cơ khí, cánh cọ, bearing hư
7. Lệch đồng tâm, pipe strain kéo bơm
8. Run-out (trở lực hệ thấp, Q quá lớn) → quá tải
9. Cavitation do hút xấu/khí lọt → rung, bảo vệ can thiệp
10. Điều khiển booster hunting (PID/staging) → dòng dao động, cắt

Ví dụ gắn với bơm công nghiệp thực tế để dễ hình dung

• Trạm cấp nước dùng Máy bơm nước Pentax CM32-160A công suất 4HP (3kW) chạy DOL, cứ start là nhảy CB: thường ưu tiên kiểm cáp, contactor, chạm vỏ motor, ẩm đầu cáp, megger motor/cáp.
• Trạm booster dùng Máy bơm nước Pentax CM40-200A công suất 10HP (7.5kW) chạy biến tần, chạy 3 phút rồi overload: thường gặp cài sai dòng motor trên VFD, ramp quá nhanh gây dòng vọt, hoặc hệ run-out vì van mở hết và trở lực thấp.
• Trạm lớn dùng Máy bơm nước Pentax CM80-200A công suất 50HP (37kW) nếu overload lặp vào giờ cao điểm: thường kiểm áp hút, lọc nghẹt, tuyến hút có khí, hoặc staging sai khiến bơm chạy lệch vùng hiệu suất.
• Tuyến inox dùng máy bơm nước Pentax CMS như Máy bơm nước Pentax CMS40C/7.5 công suất 10 HP, 7.5 kW hay gặp lỗi nhiễu tín hiệu điều khiển (nếu wiring không chuẩn), làm PID hunting, tạo dao động dòng và gây bảo vệ can thiệp.
• Ở các phòng bơm có nhiều tuyến, sự cố tương tự cũng xảy ra với máy bơm nước Ebara, bao gồm nhóm máy bơm Ebara 3M và máy bơm nước Ebara 3D; quy trình 7 bước vẫn áp dụng y hệt vì bản chất là điện – cơ – thủy – điều khiển.

Gói “kiểm nhanh” 15 phút cho hiện trường (tóm tắt)

Nếu bạn đang ở công trường và cần xử lý nhanh, làm theo thứ tự:

1. Xác định nhảy CB hay overload, nhảy ngay hay có trễ
2. Quan sát tủ: dấu cháy, terminal lỏng, contactor dính
3. Đo điện áp – lệch pha – mất pha
4. Kẹp dòng 3 pha khi start/chạy
5. Quay trục kiểm kẹt, kiểm lọc Y và van một chiều
6. Kiểm cài dòng motor trên overload/VFD
7. Chạy thử tăng tải dần và ghi số liệu

Kết luận

Bơm hay nhảy CB/overload không phải là “lỗi khó”, nhưng là lỗi dễ bị xử sai nếu không có quy trình. Quy trình 7 bước ở trên giúp bạn khoanh vùng đúng: điện trước hay cơ–thủy trước, rồi dùng đo đạc đơn giản (điện áp, dòng, áp, lưu lượng) để chốt nguyên nhân gốc. Khi làm đúng, bạn tránh được các hành động rủi ro như tăng cài đặt overload vô tội vạ hoặc đổi CB lớn hơn để “chạy tạm”.

Dù bạn đang vận hành máy bơm nước Pentax, một trạm dùng máy bơm nước công nghiệp Pentax thuộc máy bơm nước Pentax CM EN733, tuyến inox với máy bơm nước Pentax CMS, hay trạm có các tuyến máy bơm nước Ebara như máy bơm Ebara 3M và máy bơm nước Ebara 3D, cách xử lý bền vững vẫn là: đo đúng – khoanh đúng – sửa đúng – chạy thử có kiểm soát – ghi lại dữ liệu để phòng ngừa tái diễn.